Systemisch werken

Ons leven kent van jongs af aan vele systemen. Ons huis van herkomst en de familiesystemen van onze vader en moeder en de verbinding tussen die systemen. Wij groeien op en ontwikkelen ons in systemen met onze opvoeders, schoolklas, vereniging en later werken wij in systemen, zoals in organisaties en teams. Wij leren en ontwikkelen ons binnen die systemische context. Ieder levenssysteem heeft een eigen dynamisch krachtenveld, een zielsstroom die ons op een diep en vaak onbewust niveau beweegt. In onze systeem-dynamieken van herkomst gelden andere ordeningen en wetten dan op het individueel psychologische niveau. Waar problemen van individuen, groepen en organisaties hun oorsprong vinden op systemisch niveau, zijn interventies op psychologisch niveau niet toereikend en soms zelfs demotiverend.
Het gaat in systemisch werken vaak over polen. De ene pool wordt beter gekend dan de andere. En juist in het verborgene ligt de opening of de ommekeer.Voorbeelden van polen zijn doen & laten, insluiten & uitsluiten, schuld & onschuld, macht & onmacht, sturen & volgen, leiderschap & lidmaatschap, ik & de ander, geven & nemen. Het gaat niet over goed of kwaad. Geen of-of maar èn-èn. Het vraagt levenskunst om flexibel te kunnen bewegen in beide polen. Net wat goed of helend is op dat moment en in die bepaalde context.
De oorsprong van het systemisch werken ligt bij de systemische familietherapie van Bert Hellinger. Later is dit verbreed naar organisaties. Systemisch werken is ervaringsgericht en heeft tot doel de verborgen belemmeringen zichtbaar te maken. Iedereen heeft een plek in het systeem, er is sprake van een ordening. Het op diep niveau leren kennen van de eigen plek en de positie die anderen daarin innemen, geven ruimte voor acceptatie en zingeving. De cirkel is rond, de verbinding tot stand gebracht. Systemisch werken is geen vervanging voor andere werkwijzen, maar heeft een integrerende werking van de kennis en kunde die de begeleider al heeft.
Praten over systemisch werk is lastig. Kennismaken door systemsch werk daadwerkelijk te ervaren werkt vaak beter.

De principes van systemisch werken
Het eerste principe is dat iedereen recht heeft op een plek. Als iemand binnen een familie of organisatie niet gezien, erkend of geëerd wordt heeft dit een stagnerende werking op de ontwikkeling van het systeem.

Het tweede principe is het principe van ordening. Het gaat om natuurlijke onuitgesproken hiërarchie, dat groei en voortgang in het systeem mogelijk maakt. In gezinnen betekent dit dat ouders geven en kinderen nemen van hun ouders. Als dit wordt omgedraaid, bijvoorbeeld als het kind het gevoel heeft dat het beter is dan zijn ouders en voor hem of haar moet zorgen leidt dit tot innerlijke en uiterlijke conflicten. Als binnen een organisatie leiderschap wordt aangevochten beïnvloedt dit direct de effectiviteit en doelmatigheid van de organisatie.

Het derde principe is de balans tussen geven & nemen. Als de balans verstoord is ontstaat frustratie, verwijt en neiging tot wraak. De energie van het systeem gaat deels verloren in de onbewuste poging van de leden van dit systeem om de balans weer te herstellen.
De verstrikkingen die ontstaan door het schenden van deze principes zijn meestal onbewust. Ze ontstaan uit goed bedoelde onbewuste pogingen van de leden van het systeem om iets weer ’ in orde’ te brengen, dat vaak al lang geleden is misgegaan.

Systemisch perspectief betekent anders leren kijken, andere perspectieven zien. De invloed proeven van de context en het grotere geheel waar mens of organisatie deel van uitmaakt en wat het gedrag in hoge mate bepaald. Systeemdynamiek overstijgt de individualiteit van de persoon, van het team of organisatie en krijgt een transpersoonlijk kenmerk: ze wordt geboren in de relaties tussen mensen, tussen mens en organisatie, tussen mens, organisatie en cultuur waarin men leeft.

Waarom zou je meer van je familie- of organisatiesysteem willen weten? Omdat je dan een onvoorwaardelijke vriendschap met jezelf sluit. Dit zorgt voor ruimte diep van binnen. De bal gaat rollen: je creëert zelfvertrouwen, gelooft meer in je succes en je ervaart de rust van het weten. Door meer in evenwicht te zijn heb je ook meer ruimte om liefde en warmte uit te stralen en dat werkt wederkerig. Na deze stap zul je ervaren dat het inzicht in jouw systemische perspectief je verder helpt.

Systemisch werken in de praktijk
Tijdens coaching of training kan systemisch werken ingezet worden. Door iemand of een abstract begrip (bijvoorbeeld angst, succes, werk, tijd ), in de ruimte te plaatsen kan je er letterlijk vanuit verschillende perspectieven naar kijken. Je kan de afstand vergroten of verkleinen. Dit geeft beweging.
Tijdens 1 op 1 coaching maken we ook wel gebruik van houten blokjes om een situatie op tafel neer te zetten of we gebruiken placemats in plaats van personen of begrippen.
In groepen kunnen we werken met opstellingen. Dit kunnen zowel familie- of organisatieopstellingen zijn. Deelnemers worden neergezet als stand-in. Bijvoorbeeld als leidinggevende, collega, vader of moeder of voor degene die een vraag inbrengt. Het gaat dan over plek, afstand, elkaar zien, houding en ervaring. Een opstelling geeft inzicht en duidelijkheid over de klus die iemand heeft te doen. Het gaat om drie stappen: eerst inzicht-dan lichamelijk ervaring- en als laatste de taak nemen en in de praktijk uitvoeren.  Inzicht in hoe het was of is of kan worden, ervaren wat dit in je lijf oproept en de taak die je te doen hebt.

Leven & dood
Het leven en succes nemen
Ze is verloskundige met een eigen praktijk, bijna 50. Vele kinderen heeft ze geboren zien worden. Ze is arbeidsongeschikt geraakt en komt met de vraag hoe nu verder. Een vrouw vol begrip, aandachtig voor anderen. De laatste tijd heeft ze veel geleerd over zichzelf, over haar lijf, grenzen en patronen. Maar toch.
Als ik haar zie staan, kijkt ze wat naar beneden, alsof ze iets zoekt. Het thema dood, komt bij me op. We maken een genogram ( een soort stamboom van de familie van herkomst, tot enkele generaties terug). Het blijkt dat haar jongere broertje op jonge leeftijd is overleden. Ze lag vaak met hem in bed toen hij ziek was.
Wat mist ze hem. Ze dacht dat ze dat inmiddels wel verwerkt had. Ze krijgt een opdracht mee. Ga naar zijn graf en vertel daar hoe het met je is.
De volgende keer blijkt dat er veel is gebeurd. Ze ervaart vrije ruimte, alsof er een last van haar is afgevallen. Een verademing.
We stellen een stand-in op als haar moeder op. Haar moeder die er voor haar dochter zo weinig was door haar eigen verdriet. Ze kan nauwelijks naar haar moeder kijken, verkilt.  Langzaam verandert er iets, kan ze kijken met zachtheid naar haar moeder en kan innerlijk wat stappen zetten naar haar toe. Haar klus: te nemen: leren terug te gaan naar huis, te weten dat jouw perspectief ook anders kan zijn. Dat geeft de mogelijkheid je eigen leven te gaan. In vrijheid en je gesteund te weten door je familie van herkomst. Haar succes nemen èn haar eigen leven vieren.
De week erna vindt ze onverwacht een geweldige part-time baan in een academisch ziekenhuis, waarin het thema leven en dood, haar levensthema tot concrete acties zal gaan leiden.

Kracht & kwetsbaarheid
Leiderschap &  lidmaatschap
Zij is locatiemanager en geeft sinds 2 jaar  leiding aan 60 mensen. Ze heeft hard gewerkt om de mensen beter samen te laten werken. Van alles geprobeerd om openheid te creëren.
Ze voelt zich in de steek gelaten door haar collega’s van andere locaties.
We zetten haar collega-managers neer en de directeur. Ieder op een eigen plek. Onderling zien ze elkaar nauwelijks. Als de stand –in (plaatsvervanger) voor de locatiemanager vraagt om hulp, komt er beweging in de groep. Er ontstaat verbinding.
Haar thema:ik doe het wel alleen, ik red het wel.  Zij heeft de eerste stap te zetten en haar kwetsbaarheid te tonen. Te buigen voor wat is. De andere pool : kracht, die kent ze wel.
Ze kan leiding nemen in haar organisatie als ze ook lid kan zijn: deel kan zijn van haar eigen managementteam. Hier kan ze zich voeden.
Ook in deze casus: inzicht-ervaring-taak. Inzicht in hoe het is en kan zijn, lijfelijk en emotioneel ervaren hoe het is om alleen te staan of juist verbonden. De taak om dit nu in de dagelijkse praktijk te brengen.